اول آن‌، و آنها را غيرتوسكاني‌ها تأليف كرده‌اند. لغت‌نامه‌ٴ لونا الفبايي بود و مال آلونو به‌ترتيب‌ موضوعي‌. اينها و ساير لغت‌نامه‌ها تحت‌الشعاع لغت‌نامه‌اي ايتاليايي‌1 قرار گرفت كه تأليف آن‌ در سال 1591 آغاز شد و اولين بار در سال 1612 در ونيز انتشار يافت‌. نكته‌ٴ اصلي اين است كه‌ واژه‌نامه‌هاو حتي دستور زبان بسيار دير پديد آمدند.
كتاب‌هاي درسي زيادي درباره‌ٴ تاريخ دستور زبان ايتاليايي وجود دارد كه به درد منظور ما نمي‌خورند. ما كاري به سير تكاملي دستور زبان يا لغت‌نويسي ايتاليايي نداريم‌، بلكه پيدايش و تكوين شناخت دستوري در ايتاليا موردنظر ماست‌. هيچ كتاب يا مطلب مفيدي را در اين‌باره‌ نمي‌شناسم‌. با درنظر داشتن اين‌كه از زمان دانته به بعد هر شخص تحصيل‌كرده‌اي به يك اندازه با لاتيني و ايتاليايي آشنا بود و مي‌بايد از تفاوت‌هاي دستوري آنها آگاه بوده‌باشد، جاي شگفتي‌ است كه دو قرن طول كشيد تا دستور زبان ايتاليايي شكل بگيرد. اين را تنها مي‌توان ناشي از عقده‌ٴ حقارتي دانست كه در برابر لاتيني به دلايل روحاني و بعدها در برابر فرانسه به دلايل‌ سياسي احساس مي‌شد. با اين‌كه دانته و پترارك زبان تازه را به پايه‌ٴ دلخواهي از زيبايي و شكوه‌ رسانده بودند، بسياري از نويسندگان ايتاليايي هم‌چنان از آن ننگ داشتند و تا چندين قرن نسبت‌ به آن حالت دفاعي به خود گرفتند.

4. كاستيلي (اسپانيايي‌)

مدافع اصلي زبان كاستيلي لوپز دو آيالا بود، كه از آن در نوشتن تاريخ كاستيل و كتاب بازداري‌اش‌ استفاده كرد و كتاب‌هاي زيادي را از قديم و جديد (بوكاچيو!) از لاتيني ترجمه كرد. سفرنامه‌ٴ اسپانيايي كلاويخو و تصويري كه از تيمور عرضه كرده‌، يكي از بهترين كتاب‌ها در نوع خودش‌ است‌، ولي اين كتاب تنها در سال‌هاي 1403 ـ 1406 بود كه تأليف شد.
مانند نيمه‌ٴ اول قرن‌، برخي كتاب‌ها براي دفاع و انتشار زبان كاستيلي توسط يهوديان نوشته شد. مانند ماهر بن سليمان اَلگوادِث كه اسرار پزشكي را به آن زبان نوشت و سليمان بن اسحاق لاوي‌ (كه نام ديگرش پل بورگوسي بود)، تاريخ جهان را به زبان اسپانيايي به نظم درآورد.
رشد لغت‌نويسي و دستور زبان به همان كندي ايتاليايي بود. خواهيم ديد كه اين يك قاعده‌ٴ كلي بود و با وجود اين‌كه تحصيل‌كردگان از زبان بومي استفاده مي‌كردند و با مباحث دستور زبان‌ لاتيني آشنايي‌هايي داشتند و مي‌شد انتظار داشت نمونه‌هاي آن را در زبان خودشان شناسايي و كشف كنند، اين كار را نمي‌كردند. اين نشان مي‌دهد كه زبان بومي خود را جدي نمي‌گرفتند، يا به‌هرحال آن را هم‌پايه‌ٴ لاتيني نمي‌دانستند.